"Kızım 'manifest kızı' olmasın!" diliyorsan

Freud ve Jung'la birlikte 'psikolojinin üç babası'ndan birisi sayılan Alfred Adler'in 'İnsan Psikolojisi' isimli eserini okuyorum bugünlerde. Daha önce Adler okuması yapmış olanlar bilirler: 'Eksiklik hissi' ve 'tamamlanma arzusu' psikoloji yaklaşımının temellerini oluşturur. Ona göre her insan dünyaya 'eksik olduğu hissiyle' gelir. Ve 'tamamlanmaya dönük büyük bir arzu' duyar. Tamamlanmayı başaramadığı yerlerde de 'aşağılık kompleksi'yle kavrulur. İçimizdeki bütün depremlerin nedeni bu düzenektir. Kendisi mevzuu kitabının 27. sayfasında şöyle ifade ediyor: "Tamlık arzusu bizi sürüklemektedir." 65. sayfada ise tamamlıyor: "Her hareket eksiklikten tamlığa geçmek için ileriye atılmış bir adımdır." 32. sayfadaysa çocuklar üzerinden misallendiriyor durumu:

"Aşağılık duygusu kompleks halinde kendini gösterir. Utangaçlık sinirlilik şeklini alır. Ya da gurura dayanan bir üstünlük iddiası şeklinde ortaya çıkar. Kavga etmek, arkadaş edinmemek vs. önem kazanmaktadır. Bu komplekste cesaret adına birşey yoktur. Kendilerini diğerlerinden üstün gören şımarık çocuklar birşey istendiğinde korkaklık gösterirler. Yalan söyleme eğilimleri samimi olmadıklarının göstergesidir. Hırsızlık eğilimleriyse yoksunluk duygusunun telafisi manasını taşır. Bu çocuklar sürekli daha becerikli arkadaşlarıyla boy ölçüşürler. Bu yüzden de iyileşemezler."

35. sayfadaysa konuyu 'övülme açlığı' gibi enteresan bir noktaya bağlıyor:

"Kendilerini yetişkin gibi göstermek isteyen birçok çocuk, yetişkinlerin iyi niteliklerinden ziyade, kusurlarını alırlar. Çünkü bu onlara topluluğa hizmet etmekten daha kolay görünür. Sonucu olarak da çeşitli suçlar ortaya çıkar. İsteklerinin hemen yerine getirilmesine alışmış çocuklar herhangi bir arzuya zorlukla karşı koyabilirler. Bu gruptan çocuklar 'kolay övülmenin' de kurbanı olur. Değerlerine ancak övüldükleri zaman inanabilen genç kızlar bu evrede büyük bir tehlikededir."

Adler'in kitabı boyunca anlattıkları beni de 'hamdın önemi' üzerine düşündürdü arkadaşım. Hamd ne demek? Hamd, en özet tarifiyle, 'övgünün yalnız Allah'ın hakkı olduğunu ilan etmek'tir. Herhangi bir nimete hamdettiğimizde medihlerin Allah'a yöneltilmesi gerektiğini de ifade etmiş oluruz. Sözgelimi: Aynaya bakıp sûretimizi güzel bulduğumuzda, 'Elhamdülillah' deriz, zira o sûretin yaratıcısı biz değilizdir. O sûreti yaratan Allah'tır. Her sanat eserinin övgüsü de sanatkârına gitmelidir. Model, elbiseyi taşımakla terzinin elinden övgüleri alamaz, çalamaz. Yani hamdın manasında bir 'haddini bilme' eğitimi de var. Emanetçinin kendisini mal sahibi sanmasının önüne geçiliyor hamdetmekle. Söyleyen farkında olsun-olmasın. Malı sahibine iade etmiş oluyor.

Kur'an-ı Hakîm, yaratılmamızdaki amacın 'ancak ibadet' olduğunu buyurmakla, şunun da hatırlatmasını yapmış oluyor sanki: İnsan şu kainata Allah'ı bilmek için gönderilmiştir. Yoksa, hâşâ, Allah'ın yanında başka bir 'ilah' olmak için değil. Yani şu bilmek 'O olabilmek' kapasitesi taşımaz. Bu biliş öyle bir biliş değildir. İnsan resim yapmasını öğrenir ressam olur. Yazı yazmasını öğrenir yazar olur. Tamam. Ama, hâşâ, Allah'ın marifetine erişmekle 'ilah' olamaz. Ene Risalesi'ne uğrarsak:

"Sâni-i Hakîm, insanın eline, emanet olarak, rububiyetinin, sıfât ve şuûnâtının hakikatlerini gösterecek, tanıttıracak işârat ve nümuneleri câmi' bir ene vermiştir—tâ ki, o ene bir vahid-i kıyasî olup, evsâf-ı Rububiyet ve şuûnât-ı Ulûhiyet bilinsin. Fakat vahid-i kıyasî, bir mevcud-u hakikî olmak lâzım değil. Belki, hendesedeki farazî hatlar gibi, farz ve tevehhümle bir vahid-i kıyasî teşkil edilebilir; ilim ve tahakkukla hakikî vücudu lâzım değildir."

Hal böyle olunca 'eksiklik hissi' ve 'tamamlanma arzusu' da doğru mecraını bulmuş oluyor. Evet. Yani; insan artık tamamlanmayı, hâşâ, ilahlaşmakta değil; Rabbü'l-Âlemîn'e kul olmakta aramalıdır. Kendinin övülmesini gaye gütmek değil, hayır, övgüleri Allah'a iletmek gayretini gütmelidir. Çünkü hiçbir zaman mahluk olmanın sınırlarını aşamaz. Ölümü yenemez. Cahilliğini bitiremez. Zalimlikten kurtulamaz. Dili sürçer. Ayağı kayar. Beceremediği çok şeyler olur. Her kemalde herkesle yarışamaz. Herkesi yenemez. Herşeyi başaramaz... Bu aşılmazları 'zaten aşılamayacaklar' olarak kabullendiğindeyse bir huzur iklimi oluşur. Bu dünyaya insanlarla yarışmak için gelmemiştir. Bu dünyaya insanları yenmek için gelmemiştir. Bu dünyadaki varlık hikmeti kulluğudur. Eksiklik hissi mahlukiyetinden kaynaklanan ayrılmazıdır. Kapanmayacak bir yarasıdır.

Tamamlanma arzusu da Allah'ın rızasını elde etmek için verilmiş bir şevktir. Yoksa her heves ettiğini elde etmek için değildir. "Kalpler ancak Allah'ın zikriyle tatmin olur!" hükmü, 'başkalarının dillerinden kendi zikrimizi işitmek' manasına gelen 'övünmek' ile de doymayacağımız dersini taşır. Övgü yalancı bir tatmindir. Ve her yalan gibi etkisi geçicidir. Sahtelerin ömrü sahicilerden kısadır.

İşte burada 'hamdetmenin önemi' bir güneş gibi parıldıyor. Cenab-ı Hak, o hamdı bize tâlim ettirmekle, kendimizden bize gelecek zararları da engellemiş oluyor. Yani hamd, aslında, 'övülmeyi hakedenin hakikatte kim olduğu öğretmekle' bizi alkış budalası olmaktan koruyor. Böylece de 'övgü manipülasyonu' ile (ki diğer adı şöhrettir) kendimizi kaybetmekten, günahlara düşmekten, mahvolmaktan korunuyoruz. O yüzden başlığı bu şekilde attım. Kızlarımızı 'Manifest kızı olmak' tehlikesinden kurtarmanın ilacı da hamdda. Eğer övülmesi gerekenin sadece kendileri olduğunu düşünürlerse, artık en kolay şekli olan, kameraya karşı bir taraflarını sallamakla elde etmeye çalışacaklar. Belki başka deniyetlere de düşecekler. Türlü rezilliklerle ömürlerini telef edecekler.

Lakin asıl övülmesi gerekenin Allah olduğunu bilirlerse, övgüyü ona iade ederlerse, bu defa 'tesettür zırhı' ile bir güvenlik bölgesi kazanacaklar. Oralarını-buralarını açmakta kemal aramak yerine akıllarıyla-kalpleriyle kemal yolunu zorlayacaklar. İnşaallah. Zaten tesettürün bir maksadı da, cins-i latif tâbir edilen kadınları, kendi güzelliklerinin kuyusunda boğulmaktan kurtarmaktır. Sûretleriyle varolmaktan geri bırakılıp siretleriyle ortaya çıkışlarının yollarını açmaktır. Kabul edelim. Şeytan yaman bir avcıdır. Biz de avız. Avın zayıflığı şişmanlığına yeğdir. Kaçması kolaylaşır. Daha az varolmayı zulüm görmeyelim her zaman. "Vücudunda adem, ademinde vücudu vardır."

"Kendini bilse, vücut verse, kâinat kadar bir zulümat-ı adem içindedir. Yani, vücud-u şahsîsine güvenip Mûcid-i Hakikîden gaflet etse, yıldız böceği gibi bir şahsî ziya-yı vücudu, nihayetsiz zulümât-ı adem ve firaklar içinde bulunur, boğulur. Fakat enâniyeti bırakıp, bizzat nefsi hiç olduğunu ve Mûcid-i Hakikînin bir âyine-i tecellîsi bulunduğunu gördüğü vakit, bütün mevcudatı ve nihayetsiz bir vücudu kazanır. Zira, bütün mevcudat, esmâsının cilvelerine mazhar olan Zât-ı Vâcibü'l-Vücudu bulan, herşeyi bulur."

Onu gösteremediğin yerde sen de görünme!

"Belki de ün tutkunuz ölüm korkusudur?"
Bertolt Brecht’ten Öyküler kitabından.

Bir ‘arada kalmışlığımız' var arkadaşım. Hiç geçmiyor. Başımızdan hiç gitmiyor. Nedir? Belki şöyledir: İnsan, içinde bir yerde ‘asıl’ olmadığını, 'başkasının varetmesiyle' ve 'işaret etmek için' varolduğunu seziyor. Bu sezgi uyandırıcılığıyla bir saklanma hissi doğuruyor. Sığınıyor. Kendiliğinden sığınıyor. Kendinden sığınıyor. Bir çeşit detaylaşma temayülüyle. Tevazuyla. İsim olmaktan soyunarak. 'Gülüm görünsün' diye sıradanlaşan diken gibi. Baharın sinemasına perdelik eden boz toprak gibi. Herhangiliğini sarınıyor. Çünkü tezahürü bu makamda bir işgal. Fontun ziyade dikkat çekmesi manaya tecavüzdür. Bütün tasarımcılar bilir bunu. Gösteren görünenden fazla görünmemelidir. Dolayısıyla gösterenin hilkatten hakkı mana-i harfîdir. Odak değil detaydır.

Kendi varlığından varedenin varlığına sığınması lazım. Hayat da böyle başlıyor zaten. Yuvası olmayanın kabuğu var. Kabuğundan çıkanın yuvası var. Aksi tehlike. Aksi düzenin reddettiği. Aksi yaratılışa muhalefet. Aksi işgal. Bu işgale hakkı olmadığını hissediyor insan. Kimi yerlerde dokunacak gibi oluyor. Evet. Fazla sevilmek rahatsız ediyor. Fazla övülmek rahatsız ediyor. Buradan besleniyor utangaçlık ayrıca. Hayâ bunun ahlakı. Hayrı gizli yapmak da öyle. Görünmenin işgalinden/şehvetinden kurtarmak göstereni. İhlas da bu değil mi? Ne biliyorsun: Asosyal dedikleri de belki bunun izinde. Fakat o da bu sezginin ifratında. Nihayetinde pekçok hissimiz fıtrî sezişlerin gölgesinde rengini buluyor arkadaşım. Herşeyin ifratı var, tefriti var, istikameti var. Ama hep var.

Bir de bazı açılardan sınırsızlığını hissederek o sınırsızlığın sonuna kadar koşmayı arzulayan diğer bir yanımız var. Yani ki, mürşidimin ifadesiyle, “İnsan gerçi cahil, zulmetli birşeydir, amma öyle bir istidadı vardır ki, âleme bir enmuzeç ve bir nümune olmaya liyâkatı vardır. Hem o insanda öyle bir emânet vedia bırakılmıştır ki, onunla gizli defineyi bulur, açar. Hem o insandaki kuvvetler tahdit edilmeyerek mutlak bırakılmıştır.” Mutlak bırakılmak ne demek? Varolmak baştan çıkarıcıdır. Bir kez varolan hep varolmak ister. Bir kez varolan daha çok varolmak ister. Hep varolmayı istemesi kuvve-i gadabiyeye bakar. Zararlardan sakınır. Varlığına tehdit istemez. Daha çok varolmayı istemesi kuvve-i şeheviyeye bakar. Menfaatlerine saldırır. Alabileceğinden alıkonulsun arzulamaz. Erenlerin de dediği gibi: Ruh bedene nefisle âşık kılınmıştır. el-Halık ismi varlık sahnesine çıkışımıza bakıyorsa el-Kayyum ismi de o varlığın devamını arzulamıza bakıyor.

Ve dahi arkadaşım, insan, Allah'ın her ismine aç yaratılmıştır. Esmaü’l-Hüsna’nın herbirisinin bizde bin rızkı vardır. Aleyhissalatuvesselamın buyurduğu gibi tıpkı: “Fakirliğimiz fahrımızdır.” Çünkü bilmemizdir. Allah’ı sezmemizdir. Hikmet aklımızı doyurur, cemal gözümüzü, rahmet gönlümüzü. Herbir yarımlığımız o yarımlığı giderecek tecellileri arzular. Devamı kadar arttırılışı da varlığa dairdir. Halbuki ‘daha çok olmak’ ruhun lügatinde nefisten başka tarif edilmiştir. Daha çok varolmak, bedensel/maddî zeminde daha çoğuna sahiplik ve daha uzun süre varolmakla karıştırılır nefis tarafından. Doğrusu aksidir: Ne kadar çoğuna sahip olursan o kadar azı senin olur. Ne kadar çok diken tutarsan o kadar çok yara sahibi olursun. Eksilirsin. Azalırsın. Çünkü “Vücudunda adem, ademinde vücudu vardır.” Yahut “Zevâl-i elem lezzet olduğu gibi, zevâl-i lezzet dahi elemdir.”

Senin sahipliğin yalan. Ancak şahitliğin hakikattir. Elinden gidiyorsa, engel olamıyorsan, senin olamaz. Arızî olan aslolandan faniliğiyle ayrılır. Şahitliğinse senden gitmez. Sahicidir. Fakat şahitler de yalnız emanetçidir. Arkadaşım, hatırlarsın, Âdem aleyhisselam ve Havva annemizin İblis tarafından "Ancak bu yasak meyveyi yerseniz cennette sonsuza dek kalırsınız!" diyerek kandırıldığı anlatılır. Demek varolma arzumuz şeytanî kancaya en kolay gelen ağzımız. Eyvah. Hem de sahi. Kabil de Habil'i elindeki 'daha güzele' sahip olmak için şehit etmemiş miydi?

Yapıtaşımız bu bizim. Öyle anlaşılıyor. ‘Ol’ denilen bu lütûftan vazgeçemiyor. Varolan hep varolmak istiyor. Varolan daha çok varolmak istiyor. İmtihansa bu varlığı nerede aradığımızda ilgili. Mana-i ismîde mi? Mana-i harfîde mi? Parça mı olacağız, bütün mü? Detay mı kalacağız, asıl mı? Demek ki, Allah'ın varettiği, o varedişin lezzetinden sarhoş olmuştur, aksini düşünemez artık. (Bizi sarhoş edene sonsuz şükürler olsun.) Aşk-ı beka dediğimiz şey de biraz bu. İşte bu varolma arzusunun ifratını biz 'görünme arzusu' veya 'tüketme arzusu' ile müşahade ediyoruz. Görünerek sanki daha çok varoluyoruz. Başkalarının gözlerinde de ‘ol’uyoruz. Anlarını çalıyoruz. Ve tüketerek de varlığı kendimize katıyoruz. Yiyoruz. Sarıyoruz. Hapsediyoruz. Hakikatteyse israf ediyoruz.

Kibir bir parçası. Şöhret diğer yanı. İsraf arka kapısı. Gevezelik bile bundan besleniyor. Arsızlık da yine bundan. Daha çok varolma isteğimizin, işgal hareketimizin, farklı kuvvelerden kaynaklı duygularla-hislerle farklı suretlerle/renklerde karşımıza çıkması hepsi. Yemekte-içmekte sanırsan varlığını obez olursun. Konuşmakta sanrılarsan geveze. Şehvetten umarsan sapık. İsraf da kibir de aynı derecede işgal hareketleridir. Kibir ‘sen’le israf ‘seninle’ yapılan bir işgaldir yani.

İmtihanın konusu sanki bu: ‘Ol’makla baştan çıkmışız-çıkmamışız. Varolma, görünme, tüketme, tanışma arzuları içinde bir denge arıyoruz. İstikametimiz, Bediüzzaman'ın Kur'an tilmizini tarif için kullandığı şu cümlede gülümsüyor: "Nihayet izzet içinde nihayet tevazuu cem ediyor." Bir cem makamı var ki yakalamak gerek. İfratını çok gördük Firavun'la, Nemrut'la, Hitler'le, Stalin'le, M.K.’yle... Veya daha çok görünmek adına girmedikleri rezillik kalmayan şöhretperestlerle. Tefritine de şahit olduk. O da bir hastalık. O da bir sapma. Yaratılışına-Yaratana güvenememe. Mesela: İntihar ile varlığından kaçmak. Mesela: Depresyonla varlığından utanmak. Mesela: İzzetsizlikle kula kulluk eder derekelere düşmek. Allah'ın varettiği, varlığını büsbütün sakladığı zaman da mutlu olamıyor, haddinden fazla göründüğünde de. 'Tahdis-i nimet' dengemiz bizim. Hem tefekkürle mükellefiz hem de tebliğle. Bahtımızda ‘bilmek’ kadar ‘ilancılık’ da var. 

"Hayâ imandandır!" buyuruyor Allah Resulü aleyhissalatuvesselam. Elbette saklanmak Şems-i Ezelî'nin varlığını ilan makamında en doğru harekettir. İnsan içindeki rububiyet iddialarına karşı ne kadar saklansa yeridir. Ama izzet, yani Şems-i Ezelî'yi görmeyen örtücü/kâfir, karartıcı/zalim gözlere "Onu görmüyorsan, beni gör, şahitliğimi işit!" demek, bu da imanın bir cüzü, imtihanın bir parçasıdır. Bitirirken, kendim için dilediğimi sana da dilerim, arkadaşım. Ne önceki ne öteki. Ne ifrat ne tefrit. Makam-ı cemde hem izzet hem tevazu lazım bize. Hayalimizi şöyle özetleyebilirim: Onu göstermek için görün. Görünebildiğin kadar görün. Onu gösteremediğin yerde sen de görünme. Ayna olurken varolmakta bir sıkıntı yok. Fakat perdeliğe başladığında ‘kâfir/örten’ sen oluyorsun.