Berna Laçin AK Parti'yi neden Yunan ordusu sanıyor?

Hülya Soyşekerci, Bornova'dan Gün Rengi Sayfalar'da, İzmir'in Yunan işgalinden kurtuluşunu şöyle aktarıyor:

"Takvimler 9 Eylül 1922'yi gösterinceye kadar Bornova'da halktan hiçkimse gelişmelerden haberdar olamamıştı. Birşeyler hissediliyordu ama Rumların yanısıra Türkler de tedirgindiler. Bir özel görüşmede Cafer Arıcan şunları anlatıyor: 9 Eylül sabahı silah sesleriyle uyandık. Çatışmanın kimlerle olduğunu hâlâ bilmiyoruz. Bu yüzden herkes evine kapanmıştı. Türk birlikleri akşamdan Çiçekli köyüne kadar gelmişler ama haberimiz yoktu. Saat 9-10 gibi Türk askerleri Manisa ve Belkahve yönünden olmak üzere iki yönden Bornova'ya girdiler. Hemen Büyük Cami'nin minaresine bayrak çekildi ve salâ okundu. Hâdiselerin lehimize cereyan ettiğini o zaman anladık."

Hatırlarsınız, neredeyse yüzyıl sonra aynı İzmir'de, Narlıdere Kutlu Yalvaç Camii'nde, 'halkı darbe teşebbüsüne karşı direnişe çağırmak için' salâ okuyan müezzin Mehmet Kuzgun darbedilmişti. Olay emniyete de yansımıştı. Saldırganlar küçük cezalar aldılar. (Bir ibretli tevafuk olarak da, saldırıyı yapan ailenin babası, yine bir 15 Temmuz'da, aynı camiden salâsı okunarak defnedilmişti.) Yani bir zamanlar düşman işgalinden kurtuluşunu salâ okuyarak duyuran İzmir'de, ne olmuşsa olmuş, salâ okuyana saldırılacak kadar fıtratlar bozulmuştu. Ve şimdi, İzmir'in CHP'li büyükşehir belediye başkanı AK Parti'ye geçtiği için, İzmirli oyuncu Berna Laçin de şöyle tivit atıyordu:

"İzmir daha önce de işgal edildi. Korkma!"

Bediüzzaman Hazretleri 'Lemeat' isimli eserinde ahirzamanın 'kafa karıştırıcı' şu özelliğine dikkat çekiyor:

"Zaman olur ki, zıd, zıddını saklarmış. Lisan-ı siyasette lâfz mânânın zıddıdır. Adalet külâhını zulüm başına geçirmiş. Hamiyet libasını, hıyanet ucuz giymiş. Cihad ve hem gazâya, bağy ismi takılmış. Esaret-i hayvanî, istibdad-ı şeytanî, hürriyet nam verilmiş. Zıdlarda emsal olmuş, suretlerde tebâdül, isimlerde tekabül, makamlarda becâyiş-i mekânî."

İşte bu 'zıdlarda emsal, suretlerde tebadül, isimlerde tekabül, makamlarda becayiş' meselesini 1984 romanında Orwell 'Karşıt Söylem' olarak tanımlıyor. Ve 'vatandaşın gerçeklik algısını karıştırmak için' özellikle böyle yapıldığına dikkat çekiyor. Sözgelimi: Hikâyede işkence faaliyetlerini 'Sevgi Bakanlığı' yönetiyor. Savaşı 'Barış Bakanlığı' yürütüyor. 'Doğruluk Bakanlığı' tarihi çarpıtıyor, arşivleri değiştiriyor ve sürekli yalan haber yapıyor:

"Parti, yürüttüğü faaliyetlerin tam tersi adlara sahip bakanlıklar kurarak, karşıt söylemi kurumsallaştırmıştır. Özetle: Orwell, 1984'te, gücü elinde tutan otoritelerin kelimelerin anlamlarını tersyüz ederek, gerçeği nasıl manipüle ettiğini ve insan zihnini nasıl köleleştirdiğini anlatır."

Buna günümüzden bir misal de ben vermek istiyorum: 'Cumhuriyet Halk Partisi.' Evet. Kurulmasından, mecbur bırakıldığı 1950 yılına kadar hiç seçim yaptırmayan bir elitler iktidarı kendisini hem 'cumhuriyet'e hem de 'halk'a nisbet ediyorsa, bu elbette düpedüz karşıt söylemdir. O iktidarın 'Türkleştirme' çalışmaları da düpedüz 'Türklükten çıkarma'dır. Ve yine, dikkat edelim, yakın tarihte ABD'nin 'özgürlük götürmek' için yaptığı 'kanlı işgaller' pek meşhurdur. Onlar da pekâla 'karşıt söylem'e misal olarak verilebilir.

Berna Laçin'in paylaşımında da neyin 'karşıt söylem' neyin 'gerçek' olduğunu kavramak için mevzuun hakikatine inmek gerekiyor galiba. İzmir nasıl kurtarıldı? İzmir kimden kurtarıldı? İzmir'i kimler kurtardı? Bu sorulara vereceğiz cevaplar doğruysa karşıt söylemi hemen teşhis edebilirsiniz. 1) İzmir müslüman ordunun cihadıyla kurtarıldı. 2) İzmir zalim Yunan ordusunun işgalinden kurtarıldı. 3) İzmir'i sarıklı mücahidler, çarşaflı mücahideler kurtardı. Eğer cevaplarınız bu isabetteyse, maşaallah, elbette halis cevaplarınıza göre hakiki bir karşılığınız olacak. Yok, cevaplarınız başka şekildeyse, yani tâ oradan hakikati çarpıtmaya başlatmışsanız, geçmiş olsun, salâdan rahatsız olduğunuz gibi AK Partili bir belediye başkanından da rahatsız olursunuz. Hatta o belediye başkanı eski CHP'li olsa bile rahatsız olursunuz. 'İşgal' sayarsınız.

Aslında işgale uğrayan belki de sizsinizdir. Sizin düşünme şeklinizdir. Sizin mahiyetinizdir. Evet. Fakat, işte, kendindeki asırlık işgali farketmeyenler başkalarını işgalci sayabilirler. Tıpkı rahatsızlıklarını idrak edemeyecek durumdaki psikiyatrik hastaların çevrelerindeki tüm dostları düşman bellemesi gibi, siz de, yardımcı olmaya çalışanlara 'Yunan ordusu' gözüyle bakarsınız. Eh, yazık, geriye "Allah şifa versin!" demekten başka çare kalmaz artık. Biz de kemalistlere aynı şifayı dilemekten başka çare bulamıyoruz. Zira kurtarılmayı bile anlamıyorlar.

Berna Laçin'in suçu ne?

"- İki kurt var. Biri karanlık. Öteki aydınlık. Kavga etseler hangisi kazanır? - Hangisini beslersen." Tomorrowland filminden.

2015 yapımı VICE'ı izleyenleriniz oldu mu bilmem. Sakın beğendiğimi falan sanmayın. Berbat bir filmdi. Fakat bütün o çatapatlı-patakütlü aksiyonun içinde Dedektif Roy'un bir tesbiti düşündürdü beni. Önce filmin konusunu özet geçeyim: VICE diye bir kurgu şehirde (yoksa semt mi demeli) robotlar kendilerini insan sanarak yaşıyorlar. Bir de bu şehre ücret ödeyerek giren normal insanlar var. İşte bu normaller robotlara istediklerini yapmakta serbestler. Zaten ödedikleri ücret de bunun için. Öldürüyorlar, işkence ediyorlar, aşağılıyorlar vs. Bunları yaşayan robot ertesi güne onarılmış/sıfırlanmış olarak başlıyor. İnsanlar da güya onlara yaptıklarıyla nefisleri tatmin olmuş şekilde hayatlarına geri dönüyorlar.

Yaşananlardan rahatsız bir isim var: Roy. Kurgu yaşam alanının varlığından mutlu değil. Sahibini sürekli rahatsız ediyor. Nasıl mesela? Suçluları yakalamak için kurgu şehre izinsiz giriyor. Adamı, tam da kadın bir robotu döverken, derdest edip alıyor. Amiriyle de kavgalı. İşte onunla yaşadığı diyaloglardan birisinde amiri soruyor: "Orada ne yaptıklarından sana ne?" Roy cevap veriyor: "Çünkü orada yaptıklarını şehrimde de yapabileceklerini sanıyorlar." Yakaladığı adamın hikâyesini anlatıyor sonra. Adam bir kadına tecavüz etmiş ve sonra da döverek öldürmüş. Roy (Thomas Jane), VİCE'ın sahibi Julian Michaels'ın (Bruce Willis) aksine, kurgunun kötülük arzusunu tatmin ettiğine inanmıyor. Ona göre kötülük işleme serbestisi/tecrübesi kazananlar gerçek yaşamda daha tehlikeli bir hale geliyorlar.

Zümrüt Apartmanı hakkında yazılanları-çizilenleri takip ederken de bu film hatırıma geldi. Özellikle Berna Laçin'in, mezkûr romana tepki göstermekle birlikte, okuduğu benzerî başkaları hakkında tutturduğu söylem üzerine düşünülesi detaylar içeriyordu: "Çocuk istismarını bir film ya da kitapta anlatmak pedofili değildir, buna özendirmek, bunu normal olarak yansıtmak pedofilidir. O zaman hiç tecavüzü filan konu alan film olmasın! Ama cehaletin de bir sınırı olsun yav. Bunları mı konuşucaz oturup Twitter’da..."

Laçin bu söyleminde büsbütün haksız mıydı peki? İnsaflı konuşalım: Değildi. Elbette kötülüğü kötülemek için zikri gerekirdi. Yani bir şekilde 'nehy-i ani'l-münker' yaptığınız zaman siz de münkeri/kötülüğü anmaya mecbur olurdunuz. Kur'an da bunu böyle yapıyordu. Anarak yasaklıyordu. Zaten neyin kemlik olduğunu söylemeden onunla mücadele edemezdiniz. Tayin lazımdı. Tarif lazımdı. Muhatabın zihnini durulaştıracak somutluk lazımdı. Fakat 'ne kadar/nereye kadar' lazımdı? Ve en temel soru: Tarif hangi noktadan sonra teşviğe dönüşebilirdi? Acaba Laçin'in 'sanatçı dostları tarafından sansürcülükle suçlanmadan' bu konuda tayin edebileceği bir sınır var mıydı? Hele hele mahallesinden "Pornoma dokunma!" diye parkart açanlar bu tayini üzerine ona da saldırmaz mıydı? Buradan yediği linçten bin beterini oradan, yani kendi cenahından, yemez miydi?

'Kurgusal alanın kutsanması' modern zamanlarda artan birşey. Özellikle romanın inkişafıyla birlikte, kurgusal alan, içeriğinin mesuliyetini daha az umursamaya başladı. Tiyatroda da bu yok değildi. Fakat roman hem ürün sirkülasyonunu hem de çeşitliliğini arttırdı. Üstelik artık ortaya çıkan ürünü insanlar 'bizzat' sunmuyorlardı. Tüketici ile üretici birbirini görmeden ilişki kuruyordu. Sınırlayıcılar/sorumluluklar azalıyordu. Olay toplumsallıktan kurtulup birey-birey ilişkisine dönünce de önce 'bireysel özgürlük' dizginleri şöyle bir eline doladı.

Düşünce özgürlüğü de hemen terkisine atladı. Sinemadaysa iş daha başka bir hal aldı. Artık kurguyla muhatap olduğunuzda gerçeğin üstünde şeyler görebiliyordunuz. Matrix'te havaya sıçrayan Trinity'nin etrafında kamera yüzseksen derece dönebiliyordu. Greenbox teknolojisi sayesinde bir stüdyo herhangi bir yer haline getirilebiliyordu. Bu yalanın gerçeğe karşı apaçık zaferiydi. Kendisini daha iyi süsleyebiliyor, düşletebiliyor ve satabiliyordu. Hatta, birçok psikiyatri uzmanının altını çizdiği gibi, sinemayla büyüyen nesil artık kendi sahici hayatını yeterince 'tatmin edici' bulmuyordu. Modern insanın yaşadığı boşluk hissi en çok bundandı.

Ben, Bediüzzaman'ın, roman-tiyatro-sinema üçlüsüne karşı Lemeat'ta yaptığı eleştirinin bu açıdan da büyük bir zenginlik barındırdığını düşünüyorum. Yani, biz bugün Zümrüt Apartmanı veya Mahrem gibi romanlar üzerinden böylesi tartışmalar yaşıyorsak, aslında bu, 'kurgunun karşısında almamız gereken vaziyeti' tam olarak bilmediğimizden kaynaklanıyor. Kurgu bir kötülükten bahsedebilir mi? Elbette bahsedebilir. Çünkü kötülük gerçekte de vardır. Yazarken gerçeklerden kaçmak bizi inanılmazlaştırır. Fakat nereye kadar? Neleri gözeterek? Hangi çizgileri aşmamaya dikkat ederek? İşte bunun cevabı şu satırlarda bir parça var gibi geliyor bana: "Zahiren der: 'Sefahet fenadır, insanlara yakışmaz.' Netice-i muzırrayı gösterir. Halbuki sefahete öyle müşevvikane bir tasviri yapar ki, ağız suyu akıtır, akıl hâkim kalamaz. İştihayı kabartır, hevesi tehyiç eder, his daha söz dinlemez."

Edebiyatın, tiyatronun ve sinemanın (veya daha başka bir sanat kolunun) iki şeyin özellikle farkında olması lazım: 1) İnsanın. 2) Yapabildiklerinin. Evet. Farkında olması lazım. Çünkü ürettikleriyle birçok denizi dalgalandırıyor. Attığı taşların diplerde yatan hangi canavarları uyandırdığını hesap etmesi gerekiyor. İnsan yalnızca akıldan ibaret değil. İnsan sadece kalpten de ibaret değil. Nefis gibi kendi ekmeğinin peşinde fink atan köpekbalıkları da var diplerde. Modern sanat, İslamî metinlerin aksine, attığı şeyin kimin damak zevkine uygun olduğunu umursamıyor. Yenildikten sonra yiyenin kim olduğuna bakmıyor. Eserinin lezzetline inanması yetiyor. Asıl hata burada halbuki. Biz insanların iyi yanlarını beslemekle de görevliyiz. Fayda ancak iyiliği beslemekle mümkündür. Kötülüğü besleyerek kemallenilmez. Ürettiğinin vücudsuzluğuyla teselli bularak "Ben sadece kurguladım canım!" deyip kaçamaz sanatçı. Neden? Muhataplarının iradesini körleştirici bir gücü de yönetiyor çünkü. Onun kurgusu başkasının özlemi, arzusu, düşü veya gerçeği olabiliyor.

Bediüzzaman'ın yine bu makamda söylediği "Bâtılı iyice tasvir etmek sâfi zihinleri idlâldir!" sözü de hatırlanmalı. Dimağdaki meratip bahsinden de öğreniyoruz ki 'tahayyül' ve 'itikat' arasında bir ilişki sözkonusu. Bunlar birbirlerine dönüşebilir şeyler. Hayaller büsbütün masum değil. Kötülüğün tasvirlerle-tasavvurlarla yayılan bir yanı var. Görmezden gelinemez. İşte biraz da bu nedenle 'müşevvikane yapılan tasvirlere' karşı bir sansür ihtiyacı da görmezden gelinemez. Neyin 'özendirme' neyin 'kötüleme' olduğu tayin edilebilmeli. Kötülük sahiden kötülenmeli. Gönül ister ki, sanatçı, kendi metninin başındayken bunu oto-sansür yaparak çözebilsin. Nefsine bakarak sair nefis sahiplerini tartabilsin. Fakat o çözemediğinde devreye sosyalmedyadan önce girecek birilerinin de olması lazım. Çünkü linç üzerine gittiği şeylerin yayılmasına da sebep oluyor. "Kötülüğü yokedelim!" derken daha da çoğalıyor.

VICE'a geri dönelim. Sizce Roy haksız mıydı? Bence değildi. Eğer isimlerin yerlerini değiştirirsek ve VICE'ı orada yaptıklarımızdan sorumlu tutulmadığımız kurgu dünyası, şehri ise toplumsal hayat gibi düşünürsek; tıpkı Roy'un endişe ettiği gibi, VICE'da pornosuna dokundurmayanlar şehirde tecavüze yeltenebilirler. Kurgusalda zihnen tecrübe ettiklerini gerçeğe taşıyabilirler. Bu marazın pozitivist bir eğitimle tedavi edilebilir yanı yoktur. Tek çaresi nefis terbiyesidir. Sokağında sürat yapmama dersi almış bir sürücünün otobanda hız sınırını aşması elbette daha zor olacaktır. Birey olarak kendi içinde bir oto-kontrol sistemi kuranların toplumsal yaşamda arızaları da azalacaktır. Fakat ne yazık ki, sekülerlerimiz ikincisine veryansın ederken, birincisine dair her düzenlemeyi 'özgürlüğe müdahale' diye bastırıyorlar. Kötülüğe kızıyorlar ama onu beslemeyi de ihmal etmiyorlar.